De wipkarn

Al vele jaren heeft de HKE een wipkarn-opstelling in de tentoonstellingsruimte staan. Hij is in 1976 ter gelegenheid van de tentoonstelling bij de viering van 625 jaar Eemnes in het toen verlaten oude gemeentehuis gemaakt door Willem van Hamersveld, de laatste boer op Meentweg 3. Hij maakte voor de gelegenheid het raamwerk (de bok) om de werking van de wipkarn te kunnen laten zien.

De kern van het geheel is de karnton, die bestaat uit het vat met daarin de stok met de schijf met gaten. Zonder karnwip bewogen de boerin, haar dochter of de meid op en neer; de vrouwen waren verantwoordelijk voor de zuivelbereiding. Al verscheidene eeuwen geleden heeft iemand de uitdrukking ‘gemak dient de mens’ in de praktijk gebracht door de karnwip uit te vinden. Aan de zolderbalken werd een hefboom bevestigd, die eventueel na gebruik ergens opgeborgen kon worden, zodat hij niet in de weg zat. Een paar jaar geleden kwamen we bijgaand plaatje tegen in een krant, dat ontleend was aan de encyclopedie ‘De Natuurlijke Historie’ van Johannes Le Francq van Berkey (1729-1812). Een variant is de rechte karnwip die naar beneden getrokken wordt en uit zichzelf omhoog gaat, een nog gemakkelijker beweging.

De verse, rauwe melk laat men een nacht in bakken in de koele kelder staan. Daarna wordt de room eraf geschept en in de karnton gedaan. Van de afgeroomde ‘ondermelk’ kan kaas worden gemaakt. Door het op en neer bewegen van de karnschijf gaat het vet samen klonteren. Gaat men tot het eind dan zitten er kluiten boter in de karn en het vloeibare restproduct is karnemelk. Slagroom die men thuis maakt, is eigenlijk een tussenfase in hetzelfde proces dat anderhalf à twee uur duurde.

Op zoek naar verdere informatie over ‘karnwip’ en ‘wipkarn’ komt men op internet een gedateerde foto van het bevestigingspunt voor een karnwip tegen in een boerderij in Ouderkerk aan de Amstel en een paar foto’s van rechte en haakse karnwippen. Verder werden er in oude kranten wel (ijzeren) karnwippen aangeboden. Daaruit krijgt men de indruk dat ze vooral in Midden-Nederland werden gebruikt. Ook mensen die slecht ter been waren, grootvader of grootmoeder, kon men erbij zittend de karn laten bedienen met een karnwip.

Related posts