De Erfgooiers, buren van Eemnes

Terwijl het huidige Eemnes nog een speelbal was van de Zuiderzee werd het Gooi al bewoond en ontgonnen. De Lage Landenbehoorden toto het Oost-Frankische keizerrijk waar nazaten van Karel de Grote (752-814) aan de macht waren. Dat imperium werd bijeengehouden met steun van machtige Germaanse families, zoals de Hamelanders. Wichman II van Hameland ( circa 930-973) stichtte in 968 een nonnenklooster in Elten ( nu Duitsland). Enerzijds als veilige plek voor zijn dochters en andere vrouwelijk familieleden en anderzijds kon hij “omwille van zijn zielenheil” het begiftigen met land, zoals het eiland Urk, grote delen van de Veluw en het gehele Gooi. Zo werden de inwoners van het Gooi Eltense arbeiders die verplicht waren belastingen aan het klooster te betalen en diensten te verrichten voor de abdis en de nonnen. In ruil kregen ze gebruiksrechten op de landbouwgronden.

In 1280 verpachtte de topenmalige abdis Godelinde ( een naam die je in het Gooi veel tegenkomt in straatnamen) Gooiland aan de Hollandse graaf Floris V (1254-1296) voor 25 goudstukken per jaar. De re3den was dat hiermee de bescherming van Gooiland tegen begerige blikken van derden beter was  gewaarborgd. Ook al waren de Gooiers  “gevrijde”onderdanen van de Hollandse graven. Toch maakten ze zich zorgen over deze machtswisseling. Wat beteknde die voor hun landbouw en veeteelt? Uit voorzorg grepen ze terug op hun oude Eltense gewoonten en regels. Een daarvan was dat alleen “echte” Gooiers Gooise grond mochten benutten. Hiermee was het erfgooierschap geboren. Onderling werden afspraken gemaakt over wie zich erfgooier mocht noemen. Zo was het bezit van een Gooise boerderij met akkerland verplicht. Meerderjarigheid en gehuwd zijn eveneens. De bepalingen werden na 1400 op schrift gesteld in schaarbrieven, vernoemd naar het belangrijkste gebruiksrecht; het laten grazen of “scharen” van rundvee en paarden op de meenten.  Slechts één mannelijke telg uit één familie kreeg volledig gebruiksrecht en dat van generatie op generatie. Zo ontstond het verschil tussen de scharende en de niet-scharende erfgooiers en werd de Gooise landbouwgronden niet overbelast. De schaarbrieven werden ook gebruikt om ‘ vreemdelingen’ te weren waaronder met name Utrechters. De verhouding tussen de Hollandse graven en de bisschoppen van  Utrecht was zo wie zo altijd al  problematisch geweest en had al vele grensincidenten tot gevolg gehad. Zo waren er inwoners van Eemnes die akkerland van de erfgooiers huurden, maar de bisschop van Utrecht dreigde met verbeurdverklaring van hun bezittingen als ze zich in Gooiland zouden vestigen.
De steeds groeiende Gooise gemeenten keken steeds gretiger naar de meentgronden van de scharende erfgooiers.  Ze moesten immers kunnen bouwen voor  de uitdijende dorpsbevolkingen en de bijbehorende nijverheid. De vele niet-scharende erfgooiers voelden wel voor verkoop want dat leverde immers geld in het laatje. Toch duurde het nog tot 1977 tot  gronde werden verkocht en aan het instituut  Erfgooiers een einde kwam.  In de loop der tijden waren vele erfgooiers ook richting Eemnes getrokken om daar in de polder het agrarische bedrijf te kunnen uitoefenen. Vandaar dat je ook in Eemnes vele typische erfgooiers-familienamen tegen kunt komen.

Week van de Erfgooier

Om de herinnering aan dit eeuwenoude fenomeen levend te houden is  Stichting Stad en Lande van Gooiland opgericht, die de archieven en vele  oude geschriften, prenten en schilderijen beheerd en allerlei activiteiten ontplooid, zoals nu de Week van de Erfgooiers van zaterdag 28oktober tot en met vrijdag 3 november as.

Er zijn tal van activiteiten. De Vereniging van Vrienden van het Gooi organiseert op dinsdag 31 oktober het evenement ‘De eigenzinnige Erfgooiers in 2017’. Een unieke dag met lezingen door erfgooiers en een prachtige excursie naar sporen van de erfgooiers.

Het Goois Natuurreservaat gaat speciale Erfgooierwandelingen uitzetten door het rijke Gooise landschap waar de erfgooiers door hun eeuwenoude gebruiksrechten op de gemeenschappelijke gronden een groot stempel op hebben gedrukt. Deze wandelingen worden in drukvorm verspreid.

Tentoonstellingen

Bij de Historische Kring Laren is al vanaf 20 mei een expositie te zien over erfgooiers. Periodiek worden unieke stukken uit de kunstcollectie van de Gemeente Laren tentoongesteld. Gedurende dit jaar is er een wisselend aanbod met tekens een ander thema rond de erfgooiers. De originele erfgooierslijsten met alle Larense erfgooiers zijn digitaal voor bezoekers te raadplegen.

Het Huizer Museum stelt in de week stukken uit haar royale depot tentoon in pop-up expositieruimten. Winkeliers stellen hun etalage beschikbaar voor bijzondere werktuigen uit het rijke verleden van de erfgooiers. Een kennisquiz voert langs deze unieke buitenexpositie.

Maar er is nog veel meer activiteit voor wie als Eemnesser meer wil weten over de “buren”. Kijk hiervoor op de site www.week-van-de-erfgooier.nl

Related posts